Ngā Whare o mua

I ngā rā o mua, i noho o tātou tūpuna ki roto pā. I noho tahi rātou ki o rātou ake iwi, hapū hoki. He maha ngā tūmomo whare i whakamahi ai o tātou tūpuna mō ngā mahi rerekē. Tuatahi, he wharenui, he wharepuni rānei mō te moe, mō te hui hoki. He whare nui ēnei mā te katoa. Ko te pātaka he whare iti hei pūpuri i ngā kai. Ka noho ngā pātaka ki runga pou kia kore ngā kiore e uru atu. He wāhi horoi, he wharepaku, he wharekai hoki ētahi atu o ngā whare. Kīhai rātou i whakauru i aua wāhi katoa ki roto i te whare kōtahi.

#Ref. 29 He whānau tēnei e tū ana ki waho i tō rātou wharepuni i Mangaakuta, e tata ana ki Masterton i ngā tau 1870.

#Ref.30 He whare raupo tēnei e tū tata ana ki tētahi pātaka i waenga i ngā tau 1890-1920.

#Ref. 31 He wharekai tēnei i Te Pahou i Poroporo i te tau 1899.

I roto i te rautau kua pahure, kua rerekē haere te āhua whakanoho whenua, me te āhua o ngā whare a te Māori. Ko ētahi o ngā take i pēra ai, he raupatu whenua, he whakawātea whenua mō ngā pāmu, he neke hoki nō ngā whānau ki te tāone noho ai.

NGĀ TAU 1950 ME TE 1960

I ngā tau 1950 me te 1960, he tini ngā mahi whiwhi oranga i te taone, ā, he kaha nō te Tari Māori ki te āwhina i ngā hāpori Māori ki te hanga whare, ki te tuku pūtea tārewa rānei mō ngā Māori e neke ana ki te taone hei hoko whare.

I roto i ēnei wā, ko tā te Māori he whiwhi noa iho i ngā whare kāwanatanga, ā, kīhai Te Puni Kōkiri i tuku pūtea hei hanga i ō rātou ake whare. Kīhai te Māori i uru atu ki ngā mahi hoahoa whare, ki te kōwhiri rānei i ngā rauemi hei whakamahi i roto i ngā whare. Kīhai te iwi Māori i whai wāhi i roto i ngā mahi katoa e pā ana ki ō rātou ake whare.

I ĒNEI RĀ

I ēnei rā, kāore tātou te iwi Māori e noho ana i roto pā, heoi, ahakoa tēnā ka taea tonu e koe te whai i ngā tūmomo tikanga ā ō tātou tūpuna anō hoki ētahi o ngā āhuatanga o ngā whare ō mua. E whaikaha hoki ana ētahi o ngai tātou te whakaora i ētahi o ngā āhuatanga noho o mua.

Ko ētahi o tātou i ēnei rā e noho ana ki roto i ngā papa kāinga, arā, he maha ngā whare i tētahi wāhi, ā, he marae hoki i ētahi wā. Nō reira e noho tahi tonu ana te whānau, pēra ki te pā.

Tirohia te māhere nei. E whakaatu ana i ngā whare maha e noho tata rawa ana, arā, e kiia nei ki rō papakainga.

I ēnei rā, he rērēkē te āhua ō o tātou whare; ka kore e hanga pātaka, e hanga wharekai, me te wharemoe. Ka noho kē tētahi whānau ki roto i te whare kotahi. Ahakoa tēnei, ka taea tonu e koe te whai whakaaro ki ngā āhuatanga o te tapu i a koe e hoahoa ana i tō whare. Nō reira, kia tūpato kia hoahoa i te whare kia noho wehe ngā wāhi kai i ngā wharepaku, ngā rūma horoi me ngā rūma horoi kākahu.

NGĀ TIKANGA MĀORI

He maha ngā tikanga o tātou te iwi Māori. He tikanga anō e aro atu ana ki ngā whare. Ko tētahi āhuatanga tino nui ko te tapu me te noa. He tikanga nō te Māori kia kaua e mau i ngā kai ki roto i te wharepaku me te wharenui. Me whakawātea i tētahi wāhi motuhake mō ngā kai. Koirā i noho wehe ai ngā whare rerekē i roto i ngā pā a ō tātou tūpuna.

Ahakoa ngā ture a te kaunihera mō te whakatū whare, kia kaua e wareware i ngā tikanga a ō tātou tūpuna. He maha ngā āhuatanga o te iwi Māori e tapu ana, ā, e tika ana kia mau tonu i a tātou ēnei tikanga i roto i ā tātou whare. Nō reira, i runga anō i tērā, e tika ana kia noho wehe ētahi wāhanga o ō tātou whare kia kaua e takahia te tapu o ētahi mea. Hei tauira, me noho wehe ngā wāhi kai i ngā wharepaku, ngā rūma horoi, me ngā rūma horoi kākahu. Nō reira, i a koe e whakahoahoa ana, me whai whakaaro ki ngā tikanga Māori pēnei i te tapu.