Hei Mahi

Whakahoa Whare

Ko tēnei te wāhanga whakahoahoa whare. He wā tēnei hei āta whakaaro ko tēhea te wāhi pai hei whakatū i tō whare uku, me pēhea hoki te āhua o tō whare kia manaaki pai ai i tō whānau.

Te Wāhi

Tuatahi, whakaarohia ko tēhea te wāhi pai hei whakatū i tō whare uku. Ēhara tēnei i te mahi māmā. I te wā i whakahoa a Rau rāua ko Kepa i ngā whare uku, he maha ngā take taiao, ngā take-a-iwi hoki hei whakaaro mā rāua. Ko te wāhi o te whare he mea nui hoki, arā, e anga atu ana rānei te whare ki te rā, he wāhi marumaru rānei. I mōhio hoki rāua e tika ana kia whai pānga rāua ki ngā hiahia me ngā tūmanako o ngā whānau nō rātou te whare.

 


Te mana whenua

Me āta whakaaro koe mō te rohe e hiahia ana koe ki te whakatū i tō whare, ahakoa kei waenganui i tō iwi, e tata ana rānei ki tō kainga noho ināianei. Ki te kore koe e tino mōhio ki te āhuatanga o te rohe, rangahaua ko wai te mana whenua, kei hea ngā maunga, ngā awa, me ngā marae. Tērā pea ka taea hoki te rapu kōrero mo ngā urupā, me ngā wāhi tapu. Mā kōnei e mārama ai koe ki te hononga o te whenua ki te iwi. Nō reira, e rua ngā mahi.

  1. Kōrero ki tō whānau, ki tō kaiako rānei mō ēnei take e pā ana ki te āhua o te whenua kei tō rohe, tō iwi rānei.
  2. Tirohia hoki ngā paetukutuku kei raro nei. Mēnā e āhei ana koe, tango whakaahua o ngā wāhi kei tō rohe.
    • Rohe Iwi o Aotearoa - http://www.takoa.co.nz/media/rohe_iwi.pdf
      He mahere tēnei o Aotearoa e whakaatu ana i ngā iwi katoa kei ia rohe o tēnei whenua.
    • Mahere o Aotearoa - http://www.korero.maori.nz/resources/map.html
      He mahere whenua tēnei o Aotearoa e whakaatu ana i ngā tāone katoa kei tēnei whenua. Ka taea te kite i ngā ingoa Māori, ngā ingoa Pākehā hoki mō ia wāhi.
    • Te Ara - http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/mi
      He paetukutuku rawe tēnei. Ka taea e koe te tīpako i tōu ake iwi, kātahi ka āhei koe ki te pānui i ngā momo kōrero e pā ana ki ngā āhuatanga pēnei i ngā whenua, ngā waka, ngā tūpuna, ngā hapū, ngā hītori, anō hoki ngā kōrero mō te taenga mai o te Pākehā ki waenga i tō iwi. (Tīpakohia te pātene Māori, kātahi ka rapuhia te iwi o tō rohe.)



2. Ngā take taiao

I mua i te whakatau ko tēhea te wāhi pai hei whakatū i tō whare uku, me āta whakaaro mō te āhuatanga o te whenua. He aha ngā painga, ngā raruraru hoki o te whakatū whare uku ki waenganui i te ngāhere? He pai ki te hanga whare ki te taha o tētahi pari? He aha ngā take hei whakaaro mōu ki te whakatū whare koe ki te taha o ngā toa i te tāone?

  1. Whakapā atu ki te paetukutuku whare uku mō ētahi kōrero e pā āna ki Ngā take taiao

    Tērā pea, me titiro hoki ki tēnei paetukutuku mō ētahi atu whakaaro hei āwhina i a koe. He paetukutuku Reo Pākehā tēnei.  http//www.whatstheplanstan.govt.nz
  2. Whakakiia te pānui motuhake kei raro iho nei. Mō ia pikitia, he aha ngā take taiao hei whakaaro mō te whakatū whare.

    Ngā take taiao



3. Te wāhi o tō whare uku

Ko tāu mahi ināianei, he whakaatu i te wāhi ka tū tō whare uku ki runga i tētahi mahere.

  1. Whiriwhiria tētahi o ngā mahere kua whakaritea hei whakamahi māu, pānuitia ngā kōrero mō ngā whānau.

     Kei te marae
     Kei te waipounamu
     Kei rō tāone
     Kei waho tāone
     Kei te taha moana

    Ēngari, ki te pīrangi koe, tūhituhia tōu ake mahere me he kōrero mo tō whānau. Tokohia ngā tāngata? Ko wai kōutou? He aha ā kōutou mahi? He aha ō kōutou tumanako? Whakamahia tēnei hei āwhina i a koe.  Tō ake mahere. Mēnā e āhei ana koe, tango whakaahua o te wāhi hei tautoko i tō mahere.
    Ānei ētahi paetukutuku hei āwhina i a koe.
    • SMAPS -  http://www.smaps.co.nz/
      Tūhia te ingoa o te tiriti e pīrangi ana koe ki te whakatū i tō whare kia kite ai te wāhi. He paku āwhina tēnei mahere nō te mea ka taea e koe te kite i te āhua o te wāhi, arā, ngā tiriti e tata ana, ngā kura, ngā toa, ngā pāka me ngā rori matua.
    • Google Earth -  http://earth.google.com
      Pātai atu ki ō mātua, tō kaiako rānei i mua i tō whakamahi i tēnei paetukutuku. He paetukutuku mīharo tēnei i te mea ka taea te kite i tētahi whakaahua o te wāhi kua whiriwhiria e koe mō tō whare uku. Ka taea te kite i ngā maunga, ngā momo whare, ngā rori, ngā awa, ngā rākau me aua momo mea katoa.
  1. Hei āwhina i a koe hei whiriwhiri i te wāhi pai mō tō whare, whakaarohia ai ēnei pātai:
    • Ka waipuke rānei te wāhi nei?
    • He papatahi rānei te whenua?
    • He kaha, he makariri hoki te hau e pupuhi ana ki te wāhi nei?
    • He tirohanga rānei tō te wāhi ki te moana, ki ngā maunga rānei?
    • He tata rānei te wāhi ki tētahi atu whare ki te rori rānei?
    • He māmā rānei te wāhi nā te kaha uru mai o ngā hīhī o te rā?

Kaupapa mō te whare

Me huri ināianei ki te whakatakoto i te kaupapa mō tō whare. I ngā rā o mua, he maha ngā whare hei manaaki i ngā whānau i te pā. Ko te wharekai, ko te wharenui, ko ngā whare paku ēnei. Ēngari, i ēnei rā, kotahi noa iho te whare mō ia whānau. Nō reira, me āta whakahoa koe i tō whare kia pai ai te noho o tō whānau.

4. Tapu me te noa

Ko ētahi wāhanga o te whare he tapu, ko ētahi wāhanga he noa.

  1. Mehemea kāhore koe e tino mārama ana ki ēnei āhuatanga, pānuitia ngā kōrero kei runga i tēnei paetukutuku Te āhuatanga o te whare. Kōrero atu ki ō hoa, ki tō whānau, ki tō kaiako rānei.
  2. Tītiro ki te kaupapa whare kei raro iho nei. Kei te raruraru ētahi wāhanga o te whare e pā ana ki te tapu me te noa. Tūhia ō whakaaro kia noho tika te whakatakotoranga o te whare.


    Tapu me te noa




5. Tō kainga
  1. Tuhia te kaupapa o tō kainga. Whakamahia te mahere kei raro iho nei hei āwhina i a koe.

    Tō kainga
  2. Ko tāu mahi he tuku whakaaro ki ō mātua hei whakapai ake i tō koutou kainga. Ānei ētahi pātai hei whakaaro māu:
    • He wāhi moumou rānei kei roto i tō whare?
    • He makariri rānei ētahi o ngā rūma?
    • He iti rawa rānei ētahi o ngā wāhi?
    • He hoihoi rānei ētahi wāhanga o tō whare?

Tuhia kia rima ō whakaaro hei kōrero atu ki ō mātua. Mehemea e pīrangitia ana, tangohia ētahi whakaahua o ētahi wāhanga o tō whare hei tautoko i tō kōrero.




6. Ngā whare tawhito
  1. I kī mai a Rau rāua ko Kepa he makariri, he whāiti hoki te nuinga o ngā whare e noho ana te iwi Māori.

    Whakaritea tētahi wā hei patapātai atu ki tētahi koroua, kuia rānei mō te āhua o tō rātou whare i a rātou e tipu ake ana. Tuatahi, tuhia ōu pātai hei arahi i tō kōrerorero. Ānei ētahi hei tīmatanga māu.
    • I noho rānei koe ki hea?
    • Nā wai rānei i hanga i tō whare?
    • I hangā rānei tō whare ki te aha?
    • Tokohia rānei ngā tāngata i noho ki tō whare?
    • E hia rānei ngā rūma?
    • Tuhia ngā hua o ō kōrerorero.


7. Te kaupapa o tō whare uku

Kua tae ki te wā kia whakahoa ai i tō whare uku. Me maumahara ki ngā āhuatanga o te tapu me te noa, me ngā tūmanako o tō whānau.

  1. Whakamahia te mahere kei raro iho nei hei āwhina i a koe. Ka taea e koe te tuhi-a-ringa, te tuhi-a-rorohiko, te hanga i tētahi tauira rānei. Kia maumahara, kia kotahi noa iho te papa o tō whare uku.



Whakahoahoa i tō whare uku

He aha te āhuatanga ō waho o tō whare? He mea nui tēnei. E hiahia ana tātou katoa te noho ki roto i tētahi whare ataahua. Ko te mahi ināianei he whakahoa i ngā āhuatanga e kitea ana i waho o tō whare uku. He aha te tae? He aha te āhua auaha o tō whare? Kei hea ngā matapihi?

8. Te tirotiro haere ki ngā whare i tō rohe
  1. Hīkoi haere i ngā tiriti e tata ana ki tō whare, ki tō kura rānei. Āta tītiro ki te āhuatanga o ngā tūmomo kāinga. He maha ngā kāinga rerekē. Ko ētahi he tawhito, ko ētahi kua hanga ki te rākau, ko ētahi kua hangā ki te pereki hoki. I te nuinga o te wā, he rerekē te whakahoahoa o ngā whare.

    I a koe e tirotiro haere ana, tango whakaahua (mā te kāmera mā tō waea pūkoro rānei), tuhi pikitia, peita rānei i ngā whare e tino pai ana ki a koe. Kātahi, ka whakamārama atu ki tō karaehe ngā tūmomo whare e pai ana ki a koe.
  2. Whakapā atu ki tēnei wāhanga mō ētahi kōrero, ētahi pikitia hoki e pā ana ki ngā momo whare o ngā rā o mua. Ngā Whare ō Mua

    Tirohia hoki ēnei pae tukutuku, mō ētahi atu tūmomo whare, hei āwhina i a koe.

    Alexander Turnbull Library
    Google images (key word: house)

    He maha ngā tūmomo whare rerekē kei tēnei paetukutuku hei tirohanga māu.

    He pikitia, he kōrero hoki kei tēnei paetukutuku mō ngā momo whare uku rerekē puta noa i te ao.



9. Te āhuatanga o tō whare uku
  1. Kua tae ki te wā kia whakahoa ai i ngā āhuatanga o waho o tō whare uku. Āta whakaaro ki ngā tūmomo whare kua kite koe, anō hoki te āhua o ngā whare e noho tata ana ki tō whare uku. Kaua e wareware ki te whakauru atu i ngā āhuatanga Māori, ngā āhutanga motuhake rānei ki te whakahoahoa i tō whare. Ka taea e koe te tuhi-a-ringa, te tuhi-a-rorohiko, te hanga i tētahi tauira rānei. Kia maumahara, kia kōtahi noa iho te papa o tō whare uku.